МАҒЖАН ЖҰМАБАЕВ Әдебиет

Реферат

3219 0.0 0

МАҒЖАН ЖҰМАБАЕВ

(1893-1938)

Кегес укиметинин жетпис жылдык билиги тусында казахский удебиетинин тарихюнан жазыыксыз сызылып тасталган тульгалардык бири — Манжан Жумабаев. Таланты ақынны есимі де, маржан жырлары да бұл кезеде идеологияқ удалауа ұшырады. Азат мирди, халнынык тауелсиз эль болган калпын круге мтылган, соль жолда билэгиндеги кошимен де, жрегиндегі жырымен де куресип аткен кайраткер ынны кардырдры.

Өмір жолы. Мағжан Жумабаев 1893 жылы Солтүстик азастан облысынык бүгинде уз симимен аталатын ауылында орташа кана даулети бар отбасында дниеге келеди. Әуелі ауыл молдасынан, содан соң ауылдағы мұғалімнен оқып, сауатын ашады. 1905-1910 жылдары Қызылжар (Петропавл) қаласындағы медреседе оқиды. Медреседе биргатар шыгыс тильдернен дурис алады, шыгыс акындарынык жырларымен танисады. Өзі де әдебиетпен шұғылданады. 1910 жылдың күзінде Уфаға келіп, осындағы Ғалия медресесіне түсіп білімін молайтады. 1913-1917 жылдары Омбыдағы мұғалімдер семинариясында оқиды.

Омбыдан элге кайтып келип, айналасында болип жаткан когамдык жумыстарга араласады. 1917 жылдың көктемінде Ақмола облыстық халық ағарту бөліміне қызметке кіреді. Алаш партиясының жұмысына араласады. Ақмола губерниялық «Бостандық туы» газетінде жұмыс істейді. 1922 жылы Ташкентке келіп, сондағы «Ақ жол» газетінің редакциясына кіреді.

1923-1926 жылдары Мәскеудегі әдебиет-көркемөнер институтында оқиды. 1927 жылы елге оралып, оқытушылықпен айналысады. Бирак куп узамай Москеуде ойп жургенд «Морские водоросли» Уйымын ұyымдастырғаны үшин tұtқyndalyp, это жылға сотталады. 1936 жылы тұтқыннан босап, еңбек жолына қайта оралысымен, 1937 жылдың аяғында ұсталып, 1938 жылы «халық жауы» деген жаламен ату жазасына кесіледі.

Шығармашылық мұрасы. Мағжанный шыармашылық жолы кызылжар каласында ып жüргендэ басталады. Бойнда әдебиетке деген құштарлықтык ұшқыны бар жас Мағжанный журегине 1909 жылы Петербург каласында жарык корген Абайдык тыш алэңдер жинағы орасан зор әсерин тигизеди. Абайдык жыры талапкер ын жүрегиндеги ұшқынға алау береди Алғашқы жырларын жазады. Татары жазушысы Калымжан Ибрагимовтин комэгимен 1912 жылы Казань каласында Мағжанник «Шолпан» зам. 1922 жылы Қазанда ақынның таңдамалы өлеңдер жинағы кітап болып шығады.

Мағжан — lyricyқ өleңdermen қatar birneshe kөrkem poemalar zhazkan aқyn. Атап айтқанда, «Қойлыбайдың қобызы», «Батыр Баян», «Қорқыт», т.б. поэмалары ақын талантының ерекше қырын танытады.

3 стр., 1497 слов

Жусуп Баласагын (Болжолу 1015-1016- жылдары туулган – 1070-жылдан кийин олгон)

... астрономия. медицина, араб-перс адабияты, рифма теориясы, тарых, география боюнча билимин терендеткен. Жусуп Баласагын философия жаатында ото терен билимдуу адам болгон. Ойчулдун мурастарынын (1) ... билим» поэмасын реалдуу турмуштан болунуп калган чыгарма катары кароого болбойт. Жусуп Баласагын мамлекетти башкаруу, саясат, адамдын жашоосунун манызы тууралуу суроолорго негизинен реалисттик позицияда ...

Әдеби шығармаларымен бірге Мағжанның қаламынан туған ғылыми еңбектер, оқу құралдары да кезінде халқының қызметіне жарап, елеулі мәнге ие болды. Жастарды ун, билимге шакырган каламгер педагогика саласында биргатар енбек жазды. 1923 жылы Ташкентте «Педагогика» атты кітап шығарды. Sonymen birge 1928 жылы Muskeude tumengi synyp shәkirtterine arnalғan «Sauatty bol» atty oқulyғy zharyk kөredi.

1938 жылы жазықсыз жазаның құрбаны болғаннан кейін Мағжан шығармашылығын оқуға, жариялауға тыйым салынды. Tek elimiz tauelsizdik alar tustagy arnayy ukimet sheshimi argyly ғana aқynnyk esimi men shyғarmashylyk murasy tolyқ aқtaldy. 1989 жылы ақын шығармаларының бір томдығы, 1995 жылы үш томдық жинағы жарық көрді.

Мағжанның өлеңдері

Мағжан Жұмабаевтың алғашқы өлеңдері ағартушылық сарында жазылды. Ол түсінікті еді. Maғzhan өmir sүrgen uaқyt қanshalyқty kardeli sayasi, kogamdyқ tagyryptardy alғa tartқanymen, onyң aldyndaғy Shogan, byray, Abailar Bastap ketken aғartushylym Bastap ketken aғartushylyң artushylyң. Мағжан да Абай дәстүрінде жыр жазды, ұлы ұстаз үлгісін жалғастырды. Алгашгы алеудеринин бирин «Алтын хаким Абайга» месторождение атауынык узинен акыннык улы Абайды ерекше Урмет татканы сеседи. Өз өлеңдерінде қазақ арасындағы әр түрлі келеңсіз мінез-құлықты, әрекетсіздік пен жалқаулықты, сауатсыздықты сынайды. Елін білім алуға, өнер үйренуге шақырады. «Жазғы таң», «Өнер-білім қайтсе табылар», Қазағым», т.б. өлеңдерінде ақын осы тақырыпты көтереді. Мағжаннык акартушылык сарындагы алэңдеринин арасында эль мэн жер тдырына алаңдаушылық жатады. Акын туган елин суйди, туган жеринин урбир пашпагын журегин жангын тутты. Ол:

Басқа жұрт аспан-көкке асып жатыр,

Кілтін өнер-білім ашып жатыр,–

дей келіп, қазақ арасында мұндай ұмтылыстың әлі де жоқ екеніне өзегі өртенеді. Қолында дәулеті бар деген бай-болыстар да, азын-аулақ оқыған төрелер де өз басының қамын ойлаумен жүр. Халықтың жайына алаңдайтын ешкім жоқ. Оқудағы шәкірттерге де дұрыс білім берілмейді. Қыз балалар малға сатылуда. Өзара дау-жанжал, айтыс-тартыс көп. Міне, Мағжанның өкініші – осылар.

Дегенмен Мағжанның ойлары мұнымен шектелмейді. Бір ұлттың өз халқының мүддесін ойлаумен ғана қалып қоймайды. Maғzhannyk azamattyk parasatynan tuyndagan arman-maқsattar badan әldegayda biik. Туган халгы туралы аитанда, онык кешеги аткен жолын эске алады, оны стучит жадаймен салыстырады. Онымен де шектелмей, ақын жалпы түріктік идея көтереді. Турки тектес халюктардык буринин болашакынан умит кеди, жапы шыгысты пыр татады. Бұл қатарда ақынның «Пайғамбар», «Күншығыс», «Түркістан», От», т.б. тәрізді бірсыпыра өлеңдерінде түптің түбінде жақсылық атаулының бәрі де Шығыстан келмек, Батыстан торлаған қою қара бұлтты Шығыстың жарық сәулесі ғана талқандамақ. Бул алеудеринде акыннык туган жерге, уз топыракын, Шыкысына деген кажайп суйиспеншилиги, перзенттик патриотизм айкын куринеди. Күншығыс өлеңінде:

Қисық көзді Күншығыс,

Бұл тұруың қай тұрыс?

Серпіл енді, алыбым! –

деп, Шығыс елдеріне ұран тастай отырып, өз ойларын әйгілі «Пайғамбар өлеңінде былайша жалғайды :

2 стр., 582 слов

По казахской литературе «ОТАНҒА ДЕГЕН СҮЙІСПЕНШІЛІКПЕН» АТТЫ ШЫҒАРМА

... рине, осы жетістіктеріміздің бәрі Елбасымыздың арқасында.Бүгінгі дарынды жастарымыздың білім алу жолы барлық шет елдерге ашық, мамандырылған жастар өз ... ы саясатын дұрыстады. Қазақ елінің ұлан-байтақ жері ,оның табиғаты мен өнеркәсіп жөнінен ерекшеленеді.Қазақстан мұнай мен ... рекке жылы болып есептелінеді. Кез келген ұлт өкілдерінің өз Отаны бар екені айдан анық. «Отан үшін отқа түс-күймейсін»- деген ...

Күншығыстан таң келеді – мен келем,

Көк күңіренеді: мен де көктей күңіренем.

Жердің жүзін қараңғылық қаптаған,

Жер жүзіне нұр беремін, Күн берем!

Қап-қара түн. Қайғылы ауыр жер жыры!

Қап-қара түн. Күңіренеді түн ұлы.

Күншығыста ақ алтын бір сызық бар:

Мен келемін, мен – пайғамбар, Күн ұлы.

Өлеңде ақын шабытының ғаламат күші қаншалықты сезіліп тұрса, ақынның Шығысқа, оның ұлдарына деген махаббаты мен мақтанышы да соншалықты жарқырап көрінеді.

Мағжаннык бұл такойрыптай алеңдеринде заман шындығы халықтык басынан ткен тарихи белестерди ойға алу аргылы тусиндіриледі. Ол Шығыстың, оның ішінде түркі елдерінің кешегі тарихына көз жібереді. Бір кезде жайлаған мекенін еске алады. «Түркістан» өлеңі соның айқын айғағы.

  • ..Түркістан – екі дүние есігі ғой,

Түркістан – ер түріктің бесігі ғой–

деп басталатын өлең жолдары кешегі тарихқа жетелейді. Ертеде Тұран аталған бұл жерді мекендеген ата-бабаларымыздың өмірінен елес береді Ақын Тұранның жері мен суын, көлі мен шөлін, өзен-суларын, тауларын, Теңізі мен Аралын, Ыстықкөлін, Жейхун мен Сейхун дарияларын, Тянь-Шаньдай, Памир мен Алтайдай тауларын ғажайып көркемдікпен суреттейді. Туранды мекен эткен эр туриктин биллери мен батырларин, ғұлама калымдарын, эль басқаран хандарин эске алады. Mine, osylaysha birlikte өmir sүrip, irgesin zhauғa bermegen tүrik deniesi bүginde birneshe elge bulinip ketken.

Көп түрік енші алысып тарасқанда,

Қазақта қара шаңырақ қалған жоқ па? –

деп, Мағжан қазақты да сол ер түріктің бір мұрагері санайды.

«Тұран», «Түркістан» деген образды бейнелер арқылы Мағжан осылайша Шығыс әлемін, бүкіл түркі дүниесін мақтан ете жырлайды. Онык бокил аткен жолына шолу жасай отырып, тарихтык небир ерликке толы, бейбит өмир жайлаган бестин парақтаиды. Оларды өз заманымен салыстырады. Көп нәрсеге көңілі толмайды. Бір кезде Тұранды мекен еткен ер түріктің бүгінде бірлігі азайған. Бас-басына ел болған, жеке халықтарға бөлініп кеткен. Shygysty dәripteitin aleңderinde Maғzhan osynau tүrki khalyқtaryn birlikke shagyrady. Зонд ана Батыстан кельген қията, Ресей патшасыны отаршыл саясатына арсы туға болатынын ұқтыруа тырысады.

Бұған дәлел – ақынның «Орал тауы» атты өлеңі. Өлең кейіпкері – Орал тауы. Мағжанның бейнелеуінде ол – бүкіл түркі дүниесінің символы.

  • ..Аспанмен таласқан көкпеңбек таулар. Қарағай, шыршасы сыңсыған, бауырында не түрлі аңдары жортқан, қойнауында алтыны мен алмасы тұнған Орал тауы. Тау табиғатының әсем суретін сала отырып, ақын Мағжан сөзін ары қарай жалғайды:

Бір күнде сенің иең түрік еді,

Орын ғып көшіп-қонып жүріп еді.

Қорықпайтын таудан, тастан батыр түрік

Қойыныңа жайыменен кіріп еді.

Ер түрік ен далаға көрік еді,

Отырса, көшсе, қонса – ерік еді.

Тұрғанда бақыт құсы бастарында,

Іргесі жел, күн тимей, берік еді.

Мұндағы ақынның «ер түрік» деп отырғаны – түркі дүниесі, түрік, қазақ, қырғыз, ұйғыр, татар, башқұрт, т.б. халықтардың жиынтық бейнесі. Бир кездэ эн даланык курки болган осынау халюктардык стучит хали андай? Мағжан соған іледі.

3 стр., 1126 слов

«Моя будущая профессия» деген сөзге шығарма құрап берсеніздер?

... изучать программирование. Моя будущая профессия программист - сочинение (2) Пока девочки мечтают быть кинозвездами, ребята мечтают о «настоящих мужских профессиях»… А я вот что подумал: моя будущая профессия - ... Продолжительное время ведутся разработки искусственно интеллекта, и ученые уже очень продвинулись на этом пути. Возможно, для большинства людей фраза «искусственный интеллект» ассоциируется, ...

Оралдай атамекен жерлеріне,

Қасиетті атаның көрлеріне,

Аузы түкті шет елдер ие болып,

Көрсетіп тұр қысымды ерлеріне, –

деп, ақын тарихи шындықты баяндайды. «Аузы түкті шет елдері» – Ресей патшалығы. Соның қысымымен бір кездегі асқақ Оралдың да жүзіне қаяу түскен. Өлеңнің соңын Мағжан бүкіл түркі жұртын бірлікке шақырумен аяқтайды:

Анамыз бізді өсірген, қайран Орал,

Мойның бұр тұңғышыңа, бермен Орал!

Қосылып батыр түрік балалары,

Таптатпа, жолын кесіп, тізгінге орал.

Туган халкынык, турки данесинин басындагы ауыр халди, медана баяндаган алеудеринин узин Маунжан айрыкша оптимистичный корытып отырады. Ақынның лирикалық кейіпкері – аса батыл, нені болса да кесіп айтатын өткір жан.

Арыстанмын, айбатыма кім шыдар?

Жолбарыспын, маған қарсы кім тұрар?

Көкте – бұлт, жерде желмін гулеген,

Жер еркесі – желдің жөнін кім сұрар? –

деп басталатын «Мен кім?» атты өлеңінде Мағжан өзінің лирикалық кейіпкерінің дәл осындай айбатты да қайратты, адал да қайсар бейнесін ашып береді. Агынн «мени» өзин коктеги кошке, тапсиз тэңизге, кызуй мол жалынға, жырик тұлпарға теңэиді. Патшадай қаһарлы, казыдай әділ, бидей шешен де өзі. Олай болса, оған қарсы тұрар күш бар ма?

Өзім – тәңірі, табынамын өзіме,

Сөзім – кұран, бағынамын сөзіме!

Бұзушы да, түзеуші де өзіммін,

Енді, ескілік, келдің өлер кезіңе, –

деген лирикалық кейіпкер сөзінде алапат күш-жігер мен шынайы шындық қатар өрілген.

Акын узин немесе узинин лирикалык кейпкерин кана эмес, айналасындагы жастарды из «айстандарт айбатты, жолбарыстай кайратты» калипта кургісі келед. Халқының болашағы үшін күресетін негізгі күш –жастар. Олай болса, мир бойы «алаш» ранын котерип ткен Мағжан шин жастардык орны балек. Өзінің «Мен жастарға сенемін» деп аталатын өлеңінде ол жас жеткіншектерге үлкен үмітпен қарайды. Жастардык бойынан кыраннык канатындай коштиликти, таза журек пер суйкимди мнезді, туган жергэ дэген шексиз махаббатты көреди. Соған мақтанады. Шабыттана жырлайды. «Мен жастарға сенемін!» деп асқақтай сөйлейді.

Мағжан өлеңдеріндегі ең басты тақырып – ел мен жер тағдыры. О бастан-ақ халқына азаттык өмир тилген ақын туған элинин ткен тарихина үнеми куз жиберип отырады. Сол арқылы тарихи шындықтың бетін ашады.

Атап айтқанда, «Өткен күн» атты өлеңінде Еділ мен Ертістің арасын жайлаған қазақтың бір кездегі жайнаған даласы мен көкорай шалғынды жайлауын, айна көлдері мен алаңсыз күн кешкен тұрмысын, қаһарман батырлары мен әділ билерін, ел тұрмысының сәні болған ұлттық салт-дәстүрлерін мақтан ете отырып:

Өткен күнді ойласам,

Ойға терең бойласам,

Кешегі қайран қазақтың

Сәулеті мен дәулеті

Көз алдыма келеді, –

деп, бұдан ары қарай осы тіршіліктің шырқы бұзылғанын баяндайды. Өткенді аңсап емес, қолда бар асылынан айырылғанын өкіне баяндайды.

4 стр., 1715 слов

Мағжан Жұмабаевтың Батыр Баян поэмасы

... айғағын Тәтіқара жырау толғаулары дәлелдейді. Батыр Баян туралы деректер Шоқан Уәлихановтың еңбектерінде кездеседі. Зерттеушінің «Исторические ... қалай жаям?! Би Қанай! Аттанбайды хан Абылай, Келмесе қандыбалақ батыр Баян! - деген Абылай сөзінен батырдың хан ордасындағы орны мен беделін бай ... Кәусардай татқан адам қалар қанбай. Жұрт осындай сұлуды еліне әкелген Баянға таңданады. Батырдың сұлулық отына тү ...

Оның себебі неде? Бейбіт өмір неге қара түнекке айналды?

Қазақтың қазіргі күйі қандай?

Күшің кеткен баяулап,

Жүрсің атсыз жаяулап,

Ит надандық желкеңде

Шабайын деп аңдып тұр

Қылышын ұстап таяулап, –

деп, ақын сол заманның шындығы арқылы әлгі сауалдарға жауап береді.

Қазақ даласындағы 1917 жылғы төңкерістер тұсындағы жағдайды жырлауда да ақын дәл осындай шыншылдықтан жаңылмады. «Бостандық», «Есімде… тек таң атсын», т.б. өлеңдерінде ақынның халқының тәуелсіздігі жолындағы жанын құрбан етер ерекше қайраты сезіледі. «Бостандық» өлеңінде:

  • ..Көк есігі ашылды,

Жұмақ нұры шашылды.

Келді ұшып бостандық, –

деп қуанады, бостандықты ізгі періштеге теңейді.

Ақын өлеңдерінде бостандықты аңсау сезімі аса күшті. Екі дение алмасып, аласапыран буолып жаткан туста мир серген оль халкына тауелсиздик конинин жақындаганын сэседі. Әйтсе де оған жету оңай емес. Сенімінен гөрі үміті басымырақ акынның. Осындай көңіл күйде жазылған Мағжан өлеңдерінің бірі – «Сағындым». Өлең абақтыда отырған ақынның жан дүниесінен хабар береді.

Қабырғасы қара тас абақты іші қара көлеңке. Сасық иіс қолқаны атады. Кіп-кішкене терезеден келіп жететін жарық та, таза ауа да шамалы. Осындай тар капаста отыркан акын сары даласын, алыстагы анасын, туган елин, рдастарын, суйген жарын сагынады. Содан соңғы сағынары – бостандық.

Бостандыкта өткен күнді сағындым,

Желдей зулап кеткен күнді сағындым.

Жыл құсындай ұшсам, қонсам ерікті,

Ойдағыны өткен күнді сағындым, –

деп адам баласының еркін өмір сүруін аңсайды. Соль еркиндикке жету жолында абақтынык азабын тартып отырғанын ын өлең жолдарына тусиреди. Волна мұңнан гурі жеке адамнык көңіл күйіндеги кейбир толғанысты сәттердин уверенти басымырақ. Ақын жырында болашаққа сенім мол.

Не көрсем де алаш үшін көргенім,

Маған атақ ұлтым үшін өлгенім! –

деген жолдарда Мағжанның ұлтына, халқына деген шексіз махаббаты сезілсе, одан кейінгі:

Қалың елім, қалың кара ағашым,

Қайраты мол, айбынды ер, алашым!

Өзі-ақ құлар, сырың берме, сабыр қыл,

Ақымақтар байқамаған шамасын, –

деген жолдардан оның ертеңгі болашақтан үміті, қалай болғанда да осы қиындықтың артында азат күндердің келеріне деген сенімі көрінеді.

Өмірге құштарлық, айналасындағы адамдарға, туған табиғатқа, жер-анаға ғашықтық туралы ойлар – Мағжан өлеңдерінің басты сипаттарының бірі. Ақын нені жырласа да, ерекше махаббатпен, шынайы жүрекпен жырлайды. Сол себепті де оның өлеңдері сырлы, сазды, көркем.

«Сүйемін» атты өлеңін ақын қартайған анасына, күнделікті тұрмыстың жетегінде жүрген қарапайым жарына деген сезімін суреттеуден бастайды. Өлеңде өмірдің жүрекке жылы, көзге таныс суреті бар. Ана да, жар да әркімге қымбат екенін есіңе қайта салғандай. Одан кейін ақын:

Жүрген ескі заңымен,

Алдындағы малымен

Бірге жусап, бірге өрген,

Алаш деген елім бар.

Неге екенін білмеймін,

Сол елімді сүйемін.

Сағым сайран кұрады,

Бораны ұлып тұрады,

Қыс – ақ кебін, жаз – сары.

Орманы жоқ, шуы жоқ,

Тауы да жоқ, суы жоқ,

2 стр., 974 слов

Образы Козы К?рпеш,Баян сулу

... Баян дегенде, Ж? регімді жан? ызды. Тазша кебін кигізіп, Кемшілігін? ыл? ызды. ? озы К? рпеш ескі заманда адал махаббат пен таза с? ... Баян с? лу, а? ылды да инабатты. Оны? с? лулы? ын былай деп жырлайды: Баян с? лу ... с? йгені? шін бола алмайды жазалы, Адам азса махаббатты? жо? ты? ынан азады. Осындай, махаббат туралы керемет айтыл? ан с? ... осылмайды деген с? зді? ... нен? атты? ысып ?? ша? тасам, ? абыр? а? ...

Мәңгі өлік сахарасы,

Сарыарқа деген жерім бар.

Неге екенін білмеймін,

Сол Арқамды сүйемін! –

деп, өзінің туған елі мен жеріне деген перзенттік сүйіспеншілігін жайып салады.

Мағжан нені айтса да, бейнелеп айтады. Ол үшін даланың тауы да, суы да, желі де ғажайып. Ақын өлеңдерінде адам мен табиғат астасып жатады. Қай шығармасында да Мағжан осы екі ұғымды бірлікте алып жырлайды. Бир алэңинде анасына, жарына, жалпы адамға деген махаббатын тған жерге катысты сезимимен уштастырып жаца, енди бир жырларында соль табиғаттык асыл жемисі — адамды бурыноен жо. Бұған дәлел – «Сен сұлу» өлеңі.

Өлеңде сұлулықтың көркіне көз тоймай, айналасына таңырқай көз салған ақынның бейнесі бар. Ол айрықша тебіреніс үстінде. Оның көңіліне қуаныш, мактаныш сезімін ұялататын кең даланы гүлге ораған көктемнің арайлы күні, күміс табақтай көкте жүзген сұлу Ай, жібектей есіп, жанды жадыратар Жел, асқар тау, көлде жүзген аққулар, көк аспанда нұрын шашын тұрған Күн. Ақын осы көріністің тамаша картинасын жасайды. Табигаттык әбылысынан, туган жердин әр тынысынан сулулыктык тамаша белгилерин куреди. Сонда да болса, дүниедегі ең сұлу жаратылыс Мағжан үшін бұл емес. Сұлудың сұлуы – оның жүрегі қалаған сүйікті адамы.

Толып жатыр түрлі сұлу дүниеде,

Бәрінен де маған, сәулем, сен сұлу!

Мағжанның таза махаббат тақырыбына арналған лирикасы – аса көркем мұра. Табигатынан жаны сулу сыршыл акын адамнык ең асыл сезимин жеткизуге келгендэ кажап шеберлик танытады. «Сүй, жан сәулем», «Сен сұлу», «Жұлдызды жүзік, Айды алқа қып берейін», «Шолпы», т.б. өлеңдерінде Мағжан адамға тән осынау ұлы сезімді аса биікке көтере жырлайды. Ақынның лирикалық қаһарманы үнемі ғажайып сезімнің кұшағында жүреді. Шын сүю – Мағжанның ұғымында әрі ләззатты, әрі азапты күй. Қуанышы да мол, азабы да аз болмайтын сезім. Ақынның сезімі кіршіксіз мөлдір. Сонымен бірге, ол махаббатқа шексіз адал. Суйген жанынык бир суттик куанышын оль патшанык такына да, дуниенин малина да айырбастамаиды. Сүйген жары үшін не қиындыққа да төзуге даяр.

«Жұлдызды жүзік, Айды алқа ғып берейін» өлеңі дәл осындай кіршіксіз махаббаттан туған шығарма.

Сүйгеніне қол созған ғашық жан:

Кел, жұлдызым, жылжып қана жібектей,

Жұлдызды жүзік, Айды алқа ғып берейін, –

деп, жүрек сырын ақтарады. Онык кашыгы — сози сыр, шашы толгын, кулькиси кумыс табагтай сыкырлаган казайп сулу. Акын осы слулыга жету жолында бурин де городской этюге дайар кашык жаннык бар сезимин тамаша поручитель, бейнели кестелермэн береди. Лирикалык кейипкеринин «коз жасынан меруерт тизип», типти аспандагы жулдызды жузик, айды водоросль, этип кашыкын сыйга тартуйзады.

Мағжан — казах алэңинин көркинэ көрик коскан, саздылыгымен ууэздилигин әсемдеген ын. Жогарыдагы өледдеринин буринде де ол арапайым өмир кұбылыстарын әсем айналдыр жырлайды суретке. «Толқын», «Шолпы», т.б. өлеңдерінде Мағжан өлеңдеріне тән ерекше бір әуезділігі айқын көрінеді. Мысалы: «Шолпы» өлеңіндегі:

Сылдыр, сылдыр, сылдыр,

Қанымды қайнатты кұрғыр.

Шық-шық жүрекке тиеді,

Күлпәра талқан боп сыңғыр, –

деген жолдардағы қазақ қызының шашына таққан шолпысының сыңғыры әркімнің құлағына қазір де жетіп тұрғандай әсер береді.

2 стр., 749 слов

Образы Козы Көрпеш,Баян сулу

... Жарым Баян дегенде, Жүрегімді жанғызды. Тазша кебін кигізіп, Кемшілігін қылғызды. Қозы Көрпеш ескі заманда адал махаббат пен таза сү ... екендігін дәлелдейді. Ал, Баян сұлу, ақылды да инабатты. Оның сұлулығын былай деп жырлайды: Баян сұлу он төртке келген ... жүрек сүйгені үшін бола алмайды жазалы, Адам азса махаббаттың жоқтығынан азады. Осындай, махаббат туралы керемет айтылған сөздерден кейін ...

Ал «Толқын» атты өлеңінде ақын өмір философиясы туралы толғанады.

Толқыннан толқын туады,

Толқынды толқын қуады,

Толқынмен толқын жарысады, –

деп, ақын айтқандай, өмірдің өзі бірін-бірі қуған, жарысқан осындай толқындардан тұрмақ. Өмір ағысы осындай.

Мөлдіретіп көз жасын,

Жасымен жуып жартасын,

Сүйіп сылқ-сылқ күледі.

Жылағаны – күлгені,

Күлгені оның – өлгені,

Жылай, күле өледі.

Сылдыр, сылдыр, сылдырлап,

Бірінің сырын бірі ұрлап,

Толқынды толқын қуады.

Жарына бал береді,

Береді де өледі,

Өледі толқын тынады.

«Батыр Баян» поэмасы

Мағжан Жұмабаев – бірнеше көркем поэма жазған құлашы кең эпик ақын. Ол өз заманы толғауы күрдели жайларын халқының ткен тарихын жырлау аргылы курсетуге мтылды. Өйткені артта қалған казақ елін алға жетелеу сол халықтың өз қолынан ғана келмек. Сондйқтан да халыққа кош бейр осындай эрлик кайнарын Мағжан тарихтан издеди. Өз шығармаларында кешегі өткен батыр бабаларымыздың ерлігін жырлады. Абылайды, Кенесарыны жырға қосты. Сол арқылы халқының қайратын ұштап, санасын оятуды ойлады.

Бұл тұрғыдан келгенде, «Батыр Баян» поэмасының маңызы ерекше. Поэманык ониғасы бир кездеги казак пен калмақ арасындагы жаугершилик заманнан алынкан.

-..Қалмаққа қарсы жорыққа аттанбақ болған Абылай хан қол астындағы батырларын жинайды. Жалғыз Баян батыр ғана кешігіп келеді. Сөйтсе, бір кезде жорықта қолға түскен қалмақ қызы мен батырдың інісі Ноян екеуі көңіл қосып, қалмаққа карай кашып бара жатқан жерінен Баян қуып жетіп, екеуін де оққа байлап өлтірген екен. Қызда Баянның да ойы болған. Бирак Калма Кызы әр түрли айламен жақындатпай журип, күндердин күнинде иниси Ноянмен соз байласқан.

Бұдан кейін Абылайдың қолы жорыққа аттанады. Сол жорықта Баян батыр ерлікпен қаза табады.

Оқиға желісін Мағжан жай ғана баяндап шықпайды. Биік романтикалық сарынға құрылған бұл поэмада батырлық та, достық та, адамгершілік мейірім де, ашу-ыза да бар. Поэмык бас кейипкери Баян батырдык узи шыгармада йеки сипатта коринеди. Інісі Ноян мен қалмақ қызының қылығына ашуланып, соңынан қуып жеткен шақтағы Баян мен екі жасты өлім кұштырғаннан кейінгі Баянның көңіл күйі, кескін-кейпі екі түрлі, бірақ нанымды. Бәрі де қарапайым адам баласының бойынан табылатын таныс жағдайлар.

Алыстан екі кара көрді Баян,

Кілегей қара бұлттай төнді Баян.

Ой жоқ боп, жүрек шоқ боп, құр екпін боп,

Сұңқардай сорғалаған келді Баян.

Бұл – Баян батырдың екі жастың артынан қуып жеткендегі кейпі. Ашу кыскан, сабырынан айрылган, жирегин ашу мен Ызанык оты жандырган алапат кош еси. Алдынан тау кездессе де төңкеріп кетердей екпінді. Тіпті Ноянның өзі ағасының мына түрінен шошынып қалады.

  • ..Ойламай, белді бекем будым неге?

Қозымды қас дұшпандай қудым неге?

Майысып Ноян қалқам, ерке марқам,

Қасқиып қарсы алдымда тұрдың неге?

Бауырыма тас жүрегім жібімеді-ау,

Бір ата, бір анадан тудым неге?

Салдырап шіріп қалғыр саусақтарым

Қанымен өз қозымның жудым неге?

Күнәсіз екі жасты өлтіргенше,

Өлмедім ішіп уын удың неге?

Туган бауырын она байлап. Бірақ болар іс болды, өз қолын өзі кесе алмайды. Егіле тұрып ойланады. Жаңағы өзі қойған көп «неге?» жауап іздейді.

2 стр., 908 слов

М .Жұмабаев «Батыр Баян » поэмасы,(8-класс)

... хан Батыр Баян, Ноян Жанатай Қалмақ қ ... неге? Жер-су ... Батыр Баян» «Тоқсанның тобы» «Батыр Баян» ... Шоға “Батыр Баян” поэмасы Шы ... Батыр Баян». Бұл поэманың мазмұнымен өткен сабақта таныс болдық. «Батыр Баян» ... 5. Баян қандай ... батыр жоқ Баяндай тап Қалың қол ортасында батыр Баян ... пен қалмақ арасындағы ... бала Ноян (Ноянның қалмақ қ ... Баянның батырлығы көпке аян, Алдында ақ сұңқардай батыр Баян, ... Батыр Баян» ...

Жоқ, әлде, жоқ, жоқ… Әлде… Өлтірдім бе,

Інімді алты алаштың намысы үшін?! –

деп өзін жұбатады. Осылайша Узин-Узи Бекиткен Баян Батыр Галманя Аттанип, Сол жорқта Эрликпен Каза Табады.

Поэманың бас кейіпкерлерінің бірі – қалмақ қызы. Ол Мағжанның ұғымында жай ғана тұтқын емес. Атағы алашқа әйгілі Баян батыр ғашық болған қыздың көркіне ақылы сай еді. Қыздың сұлулығын Мағжан аса нанымды суреттейді.

Сол сұлу сұлу екен атқан таңдай,

Бір соған бар сұлулық жиылғандай.

Торғын ет, шапақтай бет, тісі меруерт,

Сөздері – су сылдырлап құйылғандай.

Бір улап, көзқарасы бір айнытқан,

Жұлдыздай еркелеген сөнбей-жанбай.

Лебізі – жібек лебі, жұмақ желі,

Кәусардай тартқан адам қалар қанбай.

Осындай ерекше сулулык еси — калма кызыны кайсарлыкы мужчины агилы кайран калдырады. Соз салмак болган Баянды «ахатайлап» журип, узине карындас ретинде карауа мәжбур эткен. Түпкі ойында туған жұрты, ата-анасы жатыр.

Алаштың аруы боп кетсе-дағы,

Жанымен өз жұртынан айырылмаған, –

күйі, ақыры, жас Ноянды өз дегеніне көндіреді. Ноян қанша батыр болса да, қыздың сөзіне бас иеді. Мағжан уверттеген Ноян жатык албыртыктык, тазалыктык, шынай сезимнин символы.

Абылай хан из стихотворения «Кен маслянистый данышпан», элге корган болган хан ретинде куринеди. Қол астына алаштың атақты батырларын жинаған қолбасшы. Поэма огисында Абылая калмактардык альдаганына сенип, амалсиздан кери айтуа мужбор болады. Батырларының бәрі осындай бәтуаға келеді. Тек жалғыз Баян ғана:

«Апырым-ай, алаш арын жоқтамастан

Жөңкіліп бұл қайтудың мәні қалай?» –

деп, қасына жүз жолдас ертіп қашып кеткен қалмақтың соңынан қуады.

Поэманык өне бойиндай шиленискен тартысты, кейипкерлердин көңил куйин, ис-урекетин, мины-табіғатын Мағжан айрюқша шабытпен жырлайды. Кейипкер бойиндағы бирбет кайсарлықты, асаулықты, сондай-ақ ниетинин актыгын, жаннык тазалыкын катар сипаттау аргылы ын шыкарманык шкідраматизміне шарқетау. Oniғany bayandau barysynda tau men court, kun men aspandy, tabiғat құbylystaryn keyipkerlerlerinin kөңil kuyimen, kalmak kyzynyk sululykhymen astastyra otyryp, poemadaғy іyler trıralınır. Сонемен Катар, ынный шеберлігі, лімі, соз ркемдігі, обрады уверетту, романтичноқ асқақтык тәрізді асиеттер де поэмада кенинен корінеді.

Қорыта айтқанда, «Батыр Баян» поэмасы – тек Мағжан Жұмабаевтың шығармашылығынан ғана емес, бүкіл қазақ поэзиясының қазыналы қорынан лайықты орын алатын аса көркем де құнды туынды.