«Мұхтар Әуезов және Абай жолы» (для студентов казахского факультета)

Курсовая работа

І. Кіріспе

    1. М.Әуезовтің өмір жолы ……………………………………………………… 4

1.2. Түбірлі мазмұн, тың пішін

ІІ. Негізгі бөлім: М.Әуезовтің «Абай жолы» роман-эпопеясы

2.1. Ғасырлық туынды – «Абай жолы»…..

2.2. «Абай жолының»

эпопеялық сипаты

2.3. Кейіпкерлер бейнесі

ІІІ. Қорытынды

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

т

І. Кіріспе

Курстық жұмыстың мақсаты мен міндеті:

негізгі мақсаты қазақ әдебиетінің ХІХ ғасырдағы асқар белі– Абай болса, ХХ

ғасырдағы заңғар биігі – Мұхтар әуезовтің өмірі мен шығармашылығына

жалпы сипат беру.

М. Әуезовтің «Абай жолы» роман-эпопеясы — бүкіл

совет

биік жетістігін жер жүзінің прогресшіл әдебиет, өнер қай

бағалады. Орыс совет жазушысы К. Федин

түсінікті бізге жазушының өнері

менің қазақ халқы туралы түсінігімді толықтырады, мен енді ғана хош иісті

са мал өскен даланың жұпар ауасын жұтып, қазақ, болып кеткен тәріз дімін…»

деп жазды. Француз жазушысы Л. Арагонның,:

XX ғасырдағы ең мәнді романдардың

бағыттағы шетел жазушы

роман қазақ, совет әдебиетінің зор жетістігі болғанын айғақтайды. Қараңғы ауылдағы әлі де шырышы бұзылмаған ескілікті, алуан түрлі әділетсіздіктерді көріп, білімі тайыз, саяси тәжірибесі шағын жас ақынның аз уақыт жете түсіне алмай, толғанған, тосырқаған, тіпті кейде: «Бұл қалай?» — деп күдер үзіп, торыққан да жайлары болады. Бұл ретте сол кездегі ұлтшыл интеллигенцияның да азын – аулақ әсері болуы ғажап емес. Бірақ ондай сезімдер мен әсерлерден ойшыл ақын, қайтадан өзінің бастапқы сарқылмас қайрат, талабына мінеді, мойымас мықты сенімінен енді еш қайтпайды.

6 стр., 2712 слов

Мұхтар Әуезовтың «Абай жолы» романы

... Дәрмен-Мәкен махаббат хикаялары, сол сапардағы трагедиялық халдер, роман тикалық серпіндер ішкі толқынды әлемді жайып салған, ... дебиеттері теңіздеріне құлаш ұрып барып, поэзияның ұлы айдынына шыққан Абай талантының небір тылсым сырларын, шығармашылық психологиясын терең бейнелеген Әуезов ... лге-жүлге. Әуелде зорлықпен оқудан қол үзген Абай темір ноқта кигендей болып, сүйгенінен айырылып, атастыру жө ...

Ақынның жиырмасыншы жылдардағы шығармалары оның қаламының жылма – жыл төселіп, талантының ұдайы өсіп отырғанын көрсетеді. Тақырыбының ұлғайып, сарынының молайып, ақындық үнінің барған сайын күшейе түскенін аңғартады.

Мақсатым: М. Әуезовтің «Абай жолы» роман-эпопеясын толық талдап, оқырманға жеткізу.

Курстық жұмыстың құрылымы:

1.1. М.Әуезовтің өмір жолы

«Қазақстан үшін Әуезов

(Николай Погодин)

Мұхтар Омарханұлы Әуезов қазіргі Семей

(бұрынғы Шыңғыс

Әкесі Омархан,

салғырт

Омархан да Абаймен көңілдес, ауылдары іргелес, сондықтан ақынның

айналасымен аралас-құралас тіршілік кешті. Мұның өзі Мұхтар

қаламгерлік қызметінде, керек десеңіз, тіпті, бүкіл таланты мен

шешуші рөл атқарған.

1904 жылы дүниеден Абай кетіп, «қазақ поэзиясының күні

тұста, жетіге жаңа толған жас Мұхтардың күллі ұлт

алтын діңгек болар болашақ алып суреткер

жоқ-ты. Енді ойлап қарасақ Абай

Пушкин мен Лермонтовтың

екен.

тарихында жалпыға ортақ табиғи заңдылықпен қатар, өзгеге

оқыс, оқшау құпиялар да болады. Бұл ретте бала Мұхтар

әдеттегі әліппемен емес, Әуез атасы ұсынған

Абай өлеңдері арқылы ашуы-арнайы

0н бір жасында әкесі қайтыс болады да, Мұхтар ауылдан қалаға —

немере ағасы Қасымбектің тәрбиесіне көшеді. Осыдан былай

оқу-білім жолындағы біршама ұзақ (1908-1930) сапары

Семейдегі орыс гимназиясында бес жыл,

семинарияда төрт жыл оқиды. Бұл Мұхтар

орыс әдебиетімен, Батыс Еуропа

танысқан жылдары еді. Өзі де сөз енеріндегі алғашқы адымын осы тұстан

бастап, қысқа-қысқа

ынталы,

т ілі нен саба қ берген Василий По п ов б ұ л туралы былай де йді .

денесі сыптай түзу, киімі сәнді тап-таза, қою шашы қап-

кере қарыс, қоңырқай жүзі байсалды, маңғаз, көзінде ақыл тұнып тұр…

9 стр., 4085 слов

М хтар уезов сочинение на русском

... также повесть «События в Караш-Караш», пере­веденную впоследствии на русский и французский языки и заслужившую высокую оценку читателей. В 1928 ... чтобы мы знали наизусть письмо Татьяны»,— вспоминал впоследствии М. Ауэзов. Поэзия Абая в душе мальчика будила светлые мысли и чувст­ ... ва и оказала огромное влияние на его творческую судьбу. Впо­следствии М. ...

Қадір-қасиеті өз ортасынан өзгеше

жетік, ал эрудициясына

Бұл Қазан төңкерісінен кейін дүниеге келген жаңа өкіметтің

жылдары еді. Мұхтар Әуезов қаламгерлік еңбекпен қатар

өміріне араласып, әуелі Семей облыстық кеңесінде, кейін Орынбордағы

Қазақстан Орталық атқару комитетінде ресми қызметтер атқарады да, одан

әрі оқуын қайта жалғастырады. 1922 жылы Ташкент мемлекеттік

университетіне өз бетімен тыңдаушы болып түседі, бір жылдан соң Санкт-

Петербург университетіне ауысып, оның филология факультетін 1928 жылы

бітіреді, ақыр аяғында Орта Азия мемлекеттік уни

факультетінің аспирантурасын оқып — аяқтап

талантының жан-жақтылығы (жазушы, ғалым, ұстаз) осынау көп ізденудің,

мол білімнің нәтижесі екені

Жиырмасыншы жылдарда жұртшылық Мұхтар Әуезовтің ғылыми

педагогикалық жағынан гөрі әдеби-шығармашылық әрекетін біраз

үлгірген-ді. Баспасөз бетінде «Адамдық негізі — әйел,» тағы

көсемсөз, очерктері жарияланады, әңгіме-повес

күні», «Қараш-қараш оқиғасы») жеке-жеке кітап

сахналарында пьесалары («Еңлік-Ке

жатады. Осыған қарамастан

жолын өзі әлі

өрбіте

  • Кеңес жоғары мектебін, оның аспирантурасын бітіре тұра, — деп

жазады ол өзінің өмірбаянында сол тұстың идеологиялық өктемдігіне

амалсыз мойын ұсынып, — өзімнен-өзім жиі-жиі іштей қайшылықтар,

идеялық адасулар, қателіктер тауып жүрдім.

Осының өзі өмір-тіршілікке бейтарап қарай алмайтын ойлы адамның

әрқашан іздену үстінде, ылғи ірі мақсат соңында жүретін ойшыл азаматтың

Лев Толстой айтқандай «ақ адал ғұмыр кешуге

булығуы, ұрынып берілуі, кателесуі әр

қайтадан бастауы, қайтадан тастауы» секілді. Сонымен қатар бұл — шын

мәніндегі шынайы өнердің

шығармашылықтың азабы мен бейнеті.

Өнер өмірден туатыны мәлім. Әуезовке біткен өнердің қайнар көзі

оның өзі таныған өмір десек, Әуезов шығармашылығындағы

тақырыптың басы, ірі идеяның бастауы

осынау очерк-эссе.

Әйел, әйелге байланысты әсемдік әлемі — әдебиеттің мәңгілік

40 стр., 19562 слов

Все ы на русском и на казахском языках: Абай Кунанбаев (Абай Құнанбаев). Абай

... вокруг него толпится талантливая молодежь, создается социально-философская и литературная школы. Но Абай как властитель дум вызывает дикую зависть, бешенное озлобление, проявившееся в самых ... свидетельствуют сохранившиеся имена акынов, певцов, сказителей, композиторов, импровизаторов, мастеров поэтического состязания. Абай во все это привнес совершенно новое качество. Он влил в культуру ...

Өткен ғасырдағы орыс әдебиетінде әлемге әйгілі «Тургенев әйелдері бар десек,

қазіргі қазақ әдебиетінде

тебірентер сырбаз, сұлу образдар галереясы

да Әуезовтың толғанысы —«Адам

    1. Түбірлі мазмұн, тың пішін

  1. жылдың мамыр айында Ералы жа зығындағы Ойқұдық

жайлауында Абайдың жары

тігіледі де, оған тағы бір ақ отау керегелес қондырылады.

өмірде бұрын-соңды болып көрмеген көрініс, дала

болатын. Іргелес екі киіз үйдің бірі —

да, енді бірі

бәрін ойлап

Мұхтар еді. Ол өз шығармашылығының прологі болып табылатын

Кебек» пьесасын сол ауылдан табады, пьесаны жаңағы қолдан

отау сахнасына» сол жайлауда қояды.

Осы тұстан бастап, қ

пайда болады. Ойқұдық оқиғасының тарихи мәні осында жатыр.

«Еңлік-Кебек» пьесасының мазмұны көне — сол Әуезовтің туып-

Абай елінде, Шыңғыстау жерінде XVIII ғасырдың сексенінші

болған қанды окиға. Бір-біріне жауыққан екі рудың ер

Еңлік бірін-бірі сүйіп қосылғанын екі

кешірмей, өзара қызыл

құн даулап,

ортаның

сүйретіп өлтіреді. Екеуінен туған сәби – нәресте таудың шатқалында

жалғыз зарлап қала береді.

Бұл оқиға ел аузында аңызға айналған. Аңыз, жүз он, жүз жиырма

жылдан кейін жарық көрген бір-екі қара сөзге, бірер толғау-дастанға мазмұн

болған.

Осынау көне мазмұнды Мұхтар Әуезов қазақтардың сөз

бұрын-соңды болмаған су жаңа _соны пішінге көшіріп,

трагедиясын жазып шыққан. Демек, драматургия —

негізінен Әуезов тудырған жанр деп Сәбит Мұқ

қазақ театрының тұңғыш шымылдығы

емес.

Екіншіден, суреткердің өнер жолы оның өмір жолымен

тығыз байланысты екенін ескерсек, Әуезовтің жарық дүниеге

ашқалы көргені, сезгені, білгені, түйгені төңкеріске дейінгі көне

ауылдың көне тіршілігі, тағдыры, ақиқаты болса, мұның өзі жазушы

5 стр., 2033 слов

Абай Құнанбаевқа лер жинағы

... өзі. Абай Құнанбайұлы (1845 — 1904) жылы бүгінгі Шығыс Қазақстан облысының Шыңғыс тауы баурайында дүниеге келген. Ол қазақтың әдебиетінде қайталанбас ұлы ойшыл, философ, ақын. Абай ... бәрін жеңу қажет. Адамгершілікке жетелейтін бірден-бір жол, Абай түсінігінде білім мен ғылымға құштарлық болып келеді. Ғылым таппай мақтанба, Орын таппай баптанба, Құмарланып шаттанба, ...

шығармашылығындағы өзекті тақырып болып, 1917 жылы басталған

«Еңлік

эпопеясына дейін қырық жыл бойы

Әуезовтың әсемдік әлеміндегі

Осындай

өзінің өсіп-өнген топырағына мұншалық терең тамыр тарта алмас еді. Ал

тамыры халық тағдырының тереңінде жатпаған жеке шығарманың да,

жалпы әдебиеттің де ғұмыры онша ұзақ болмайтынын дәлелдеп жату

артық.

Үшіншіден, махаббат пен жауыздық — мәңгілік тақырып._Мұхтар

«Еңлік-Кебек» трагедиясын мәңгілік тақырыпқа жазған. Өз

өнердің «алтын арнасын» ә дегеннен осылай дәл

өзінше қас шеберлікпен, білімімен, мәдениетпен ұштастырғанда «өзек толы

ақ жалынға», маздаған

«ақынның оты өз

туындысының

Әуезовтің енді осы мазмұнға көркемдік қасиет дарытып, тақырыпты

идеялық жағынан игеру әрекетінде де айтарлықтай нұсқалық бар.

Талант құдіреті не істемейді? Тілсіз сезімге тіл де бітіреді.

оқыған жай адамның өзі сол бойда тура артист болып кете жаздайды.

2.1. Ғасырлық туынды – «Абай жолы»

Әдебиеттің әрбір тартымды туындысы суреткердің тақырыпты

жан-жақты менгеруі, көп

лады. Сондай-ақ М. Әуезов те ұлы ақын Абай өмірі мен твор

де кемел зерттеген, роман жазарға дейін мол

сатыларын бастан өткізген еді.

_

М. Әуезовтың Абай шығармаларын жаттап сауат ашуы, ол

шығармалар туған орта мен шындықты бала жасынан көріп,

болашақ романға негіз салған алғашқы әсер деуге болада. Жазушы ұлы

ақынның көп өлеңдерінің қандай себептен туып, кімдерге арналғанынан да

жастай таныс еді. Ал «Абай жолында» суреттелген оқиғалар мен

кейіпкерлер іс-әрекеті де көбінше жазушының құлағына ерте сіңген

әңгімелер желісіне құрылды. Мәселен, романның, бірінші кітабында

көрсетілген Қодар мен Қамқаның тарихы да, романның өзге

тарауларындағы

ішінде айтылып келген әңгіме-аңыз дерегіне негізделген.

Жазушының бұған дейінгі жазылған шығармаларында сурет

кейбір сарындар кейінен «Абай жолына» өзгертіліп, кеңейтіліп

пайдаланылды, «Үш күн» (1934) деген әңгімесіндегі Тал

Сарыауыздың, оқиғасы романның бірінші кітабындағы

3 стр., 1192 слов

По казахской литературе «Абай жолы»

... Ауэзова Л.М., Исторические основы эпопеи “Путь Абая”, А., 1969; Қабдолов З., М ... халық мүддесін жақтайтын күрескер, өнер-білімді уағыздаған ағартушы ретінде көрінеді. Бұл трагедияға дейін-ақ Әуезов Абай жайында роман ... Лениндік сыйлықтың лауреаты (1959) атанды. Абайдың заманы, өмірі мен өнерпаздық, ... ы әнін” оқушы-қауым жылы қабылдады. Көп ұзамай жазушы ... дейміз. Өмірде болған нақтылы біреуді прототип етіп ...

тарауда жаңғыртыла көрсетілді. М. Әуезовтың ертеректегі «Жуандық» атты

әңгімесіндегі Жақсылық тағдырына байланысты оқиғалар елесі «Абай

жолындағы» жатақтар егінін

Эпопеяның, соңғы

жылы

«Абай жолындағы» идеялық арналардың, кейбіреулері М. Әуе

бұрынғы шығармаларынан-ақ желі тарта бастағанына «Қараш қараш

оқиғасы» да дәлел. Осындағы қаһарман Бақтығұлдың Сәлменбай

жылқышыларымен кездесу, ұрыс салу мезеттері күрделіленген түрде «Абай

жолының» үшінші кітабындағы Базаралы, Абылғазы бастаған жігітек

адамдары Тәкежанның сегіз жүз жылқысын алардағы сәтін еске түсіреді. Екі

шығармада да қаһармандарды жай ұрлық, баю ниеті жетелемейді, өжет на-

мыстан туған кек, жігерлі, саналы әрекет көрінеді.

Кейде М. Әуезовтың әр кезде жазған шығармаларының іштей туыстық

жалғастығы кейіпкерлерді сипаттау өрнегінен де танылады. «Қилы

замандағы» өткір тілді шешен, алғыр Жәмеңке мен «Абай жолындағы»

кедей жатақтар жоқшысы, ерлік пен адамшылыққа қабілетті, сөздерінен

еңбекші ел арманы ұшқын ататын Дәркембай арасындағы үндестік, Ұзақ

пен Базаралының халық намысын қорғап, тебірене сөйлеген шақтары екі

шығарманың арасындағы бағыттастықты білдіреді.

Роман-эпопеяның, негізгі идеялық өзектерінің бірі — қазақ халқы мен

орыс халқының, арасындағы тарихи қалыптасқан ынтымақты көрсетуді

М. Әуезов 1937 жылы жарияланған «Татьяна

тараумен бастады. Кейіннен бұл

соңғы тарауы болып

елеулі қызмет атқарды. Суреткер осы жағдайды:

баршысы еді. Данышпан Абайдың бейнесі арқылы тарихи тағ

қосылған екі елдің

достықтың қадамы игілікті, болашағы жарқын екенін Абайдың жақсы

түсінгенін суреттеу

«Татьянаның сахарадағы

«Абай» трагедиясы (1939) да роман-эпопеяға барар жолдағы соңғы

асулардың бірі. Роман құрылысының алғашқы нобайы, идеялық-көркемдік

принциптері осы трагедияда түйінделді. Пьесадағы оқиғалар мен

кейіпкерлердің көбі «Абай жолының» үшінші

кеңінен баяндалып, трагедияның қысқ

романда жан-жақты тарауланып берілді.

Романның бірінші кітабы 1942 жылы, екінші кітабы 1947 жылы жарық

2 стр., 546 слов

Абай нанбаев сочинение на русском языке

... мне мудрец. Было бы здорово, если бы на уроках языка и литературы чаще звучало слово Абая. Тогда реже мы имели бы дело с ... Это была семейная реликвия. А ещё она говорила, что знаменитый роман Дюма «Три мушкетёра» был известен в казахской степи именно ... постичь тайну его гения. И помогает мне в этом сам Абай, обогативший мировую сокровищницу культурных ценностей настоящими жемчужинами мудрости. В ...

көрді «Абай» деген атпен басылған алғашқы екі кітап қазақ әдебиетінің ірі

табысы деп қабылданды. Бұл роман орыс тіліне аударылып, бүкілодақтық

оқырман игілігіне айналды.

жылы Парижде

романдары арқылы жер жүзілік мәні бар әдебиетке айналды»,

көрсетті. Осы роман үшін М. Әуезовке бірінші дәрежелі Мемлекеттік

сыйлық берілуі (1949) тек жазушының ғана емес, бүкіл

қазақ совет әдебиетінің мерейі болды. Үшінші кітап «Ақын аға»,

«Абай жолы» деген атпен екі рет (1947, 1952) басылды, романның

ақырғы төртінші кітабы —«Абай жолы» 1956 жылы жариялан-

ды. Төрт кітаптан тұратын «Абай жолы» эпопеясы 1959 жылы еліміздегі ең

жоғары сыйлық — Лениндік сыйлыққа ие болды.

2.2. «Абай жолының» эпопеялық сипаты

«Абай жолы»- қазақ әдебиетіндегі тұңғыш роман-эпопея. Реализмнің

нағыз жетілген кезеңінде туатын роман-эпопея жанры

пайда болуы республи

болды. «Абай жолында» өткен ғасырдың екінші жартысындағы қазақ

қоғамының шындығы мейлінше кең көрсетілді, каһармандардың жеке

өмірі халық тарихындағы күрделі өзгерістермен байланысты берілді.

жолында» ұлы ақыннын жеке бастық іс-

мәселелерімен, нәсілдер, таптар,

орайластырыла баяндалады. Роман-эпопеяда оқиғалардың, объективтік

ағысы, жеке адамдар тағдырының қоғамдык тіршілікке тәуелдігі,

тұлғалардың даралық келбеті, зұлымдықты әшкерелеу мен ізгілікті мадақ

ету өмір шындығына сәйкес көрсетіледі.

Шығармада сол дәуірдің әлеуметтік қайшылықтарын, қарама-қарсы

күштердің тартысын айқын ашатын көптеген оқиғалык жүйе бар.

Романның бірінші кітабындағы Қодар мен Қамқаның өліміне, әлсіз

ауылдардың жерін Құнанбайлардың тартып алуына байланысты өрбіген

үдемелі ерегістер, қырғиқабақ өштіктердің соңынан насырға шауып, үлкен

жанжал, ұрыстарға ұласуынан әлеуметтік теңсіздіктердің терең қабаттары

көрінеді. Бұл тұста жер дауы барлық шиеленістердің себебі болып отырады.

Қазақ арасындағы ежелден таусылмас таластың майданы болып келген

жесір дауы да кең әңгімеленеді. Екінші, төртінші кітаптарда кең

баяндалатын Салиқа қыздың дауы мен Мәкен қыздың оқиғасы әйел

теңсіздігінің тамырын тереңге жіберген сорақы көріністерін түп тамырымен

2 стр., 792 слов

«Абай-дана, Абай-дара қазақта!»

... үмкін емес. Абай есімі неткен жылы, неткен дара?! Ес білгелі өз жаныма сонша жақын дара тұлғаның әрбір сөзі, бүкіл халқымның болмысын танытар дана ойлары ... Өзі айтқандай «сырты күміс, іші алтын» болып келеді. Қазақстан Республикасының тұңғыш Президенті Н.Ә.Назарбаев: «Абайдың... барша әлемге аты қадірлі, сөзі өтімді, ...

ашады. Әзімбайлардың кедей көршілер жерін иемденуі, Базаралының

Тәкежан жылқыларын шауып алуы, қарашығын салығының зардаптары бай

ауылдар мен егіншілер арасындағы жанжал, Тобықты мен Көкен елінің

таласы суреттелетін кездердегі таптық кереғарлықтар сыры барлық

шындығымен айқындалады. Сонымен қатар романда

тудырған ұлттық теңсіздік көрністері зор

тұрпайы әрекеттерінен елес

әлеуметтік алшақтықтар өмір мен мінезге орай тұтастық құрап, сол

заманның сан

даму,

олардың өзара байланысы өмір шындығына сәйкес реалистік өрнекпен

берілген.

Эпопеяның желілерін тұтастырып тұрған негізгі арна — Абай

оған тілектес топтың озбыр, содыр үстем қауым өкіл

қарсы күресі. Абай бастаған жаңашыл қауым

айқасқа шығатын кезі өте көп. Сырттай қарағанда эпопеядағы әрбір

тараудың әңгімесі жеке-дара, оқшау секілденеді. Бірақ оларды іштей

жалғастырып тұрат

еңбекші

тартысқа шығатын Абайдың өмірі, оның, творчестволық, әлеуметтік

қызметі, Абайдың араласуымен шешілетін әр түрлі оқиғалар. Романның

құрылысы Абайдың ұзақ та қажырлы ақындық, қайраткерлік қызметін

танытуға бағындырылған.

Ғасырлар бойында қалыптасып қалған ескілік ғұрыптарын қаз-қалпында

сақтағысы келіп, қараңғылық сақшысы болған ел жуандарына қарсы

жаңадан туындап келе жатқан прогресшіл

демократиялық орыс мәдениетінің

ынтымағының бастауларын

буырқанған күштің тарихи орнын көрсету — эпопеяның, негізгі идеялық

бағыты.

2.3. Кейіпкерлер бейнесі

Эпопеядағы орталық тұлға, типтік характер — Абай. Ол — бүкіл бір

халықтың, рухани адамгершілік келбетін елестете алатын бейне. Абай сөзі

мен ісі сонш

мен

көрінеді. Абайдың, көркем бейнесін жасауға акынның өз өлеңдерінің көп

көмегі болғанын жазушы ризалықпен еске алады.

шығармаларын туғызған жағдай мен се

арқылы оның өмір жолына қанығады. Абай халық қиялында қаншалық биік

сатыда тұрса, роман оның, көркем бейнесін соншалық жоғары деңгейде көр-

сетеді.

«Абай жолы» эпопеясын жазу тәжірибесін баяндаған мақаласында

3 стр., 1452 слов

Жизнь и творчество абая кунанбаева

... выбрал Абая Кунанбаева и Миржакипа ... нанбаев А. «Книга слов» (Қара сөз). (Пер. с каз. Р. Сейсенбаева), Семипалатинск, 2001. «Двадцать стихотворений Абая» (все известные их переводы, сост. и пер. М. Адибаев), Алматы, 2005. Абай ... Абая»). В 1995 году о жизни поэта был снят двухсерийный фильм «Абай», режиссёр Ардак Амиркулов. Фильм производства Казахстан-Франция. Примечания Данный реферат ... творчеству и ...

жазушы ескіліктің қырағы қорғаушысы Құнанбайды, жаңалық пен

жақсылықтың, әділдік пен адамгершіліктің күрескері Абайды орталық

каһармандар дейді. Дәуірлеп тұрған сол қаһарлы Құнанбайлар мен Абай

және оның серіктерінің арасындағы тартыс әке мен баланың арасындағы жай

бір түсініспеушілік емес, кең мағынадағы заманалық шайқас, ескі мен

жаңаның күресі.

Абайдың адам ретінде қалыптасуын көрсететін бірінші кі

маңызы зор.

__ Қодар өлімі тұсында жас Абайдың, тітіркеніп түршігуін, зұлым

шошып ауырғанын көрсету көркемдік шындық шартына лайық. Әмірі бүкіл

бір дуанға жетіп тұрған Құнанбайға әлсіз Абайдың, ол тұста көрсетер

қайраты жоқ. Оның көзінен жас төгіп, қатты тебіренуі қатал зорлыққа

қарғысы еді. Қиянатқа сон

күрескер болып

Абай бара — бара өмір тартысында шынығып

араласа бастайды. Оның Бөжей асындағы адамгершілік парызын өтеу

әрекеттері, Байсал жылқыларын жайылымнан қуғ

шабармандардың зорлығына тыйым салуы, Құлын

Байдалымен парасат теңестіріп сөйлесулері үлкен тұлғаның қырларын аша

түседі.Ол көпке дейін ақыл

істерге дайындалып жүргендей. Дегенмен бұған қарап Абай іс-әрекеті аз

деуге болмайды. Ол күшті мен тістіні танып, олардың озбырлықтарынан

түршігіп қана қоймайды, кезі келгенде тежеусіз тоңмойындыққа тойтарыс та

береді. Әкесінің Байсалдан жалғыз қыстауды тартып алуға ниет ауғанын

көріп, Абай алғаш рет табанды қарсылық білдіреді:

шынға келсек, Бай

келмеп пе

өзіңіз емес пе едіңіз? Сол бір қыстаудың зарынан сіздің қасыңызғ

қолыңызды қостап, тіпті анау Бөжейді сабауға да барғ

бір қыстауды қуған

қарағанда осы эпизод Абайдың ересек кездегі ірі істерінен маңызсыз емес.

Бірінші кітаптың соңында Абайдың, ой-санасы кемел тартқа

танытатын көріністің бірі — оның жұт апаты туралы Қадыр

арадағы сөздері. Бүкіл елдің басына төнген ауыртпалық Абайды қатты

ойлантады, халықтың дәрменсіз халіне жаны ашиды.

«Абай жолының» үшінші, төртінші кітаптарында каһарманның өз өнері де,

ойшылдығы да, азаматтық күрескерлігі де кемелденген кезінің оқиғалары

суреттеледі. Бұл романдарда Абайдың демократиялық көзқарасының

қалыптасуы, халық мүддесі жолында бел шешіп тартыс алаңына шыққан

шақтары, халық өкілдеріне қамқорлықтары, соңынан ерген өнерлі қауымға

ұстаздығы

әрекеттері қарапайым еңбекші басына түскен тосын ауыртпалық, —

қарашығынға қарсы шығуы, жатақ егіншілердің еңбек ақысын байлардан

өндіріп беруі, айдаудан келген Базаралыға қамқорлық көрсетуі, Оспанның

мал-мүлкін бөлікке салу тұсындағы

тараған кезде елді апаттан аман сақтап қалуға қажыр-қайрат жұмсауы,

Мәкен қыздың дауы әділ шешілу үшін жан салып араласуы, Тобықты мен

Көкен руларының арасында болған белгілі жер дауында зорлықшыларды

жығып беруі сияқты кесек-кесек оқиғалар каһарман тұлғасын жан-жақты

аша түседі.

Абайдың қоғамдық ой-санасын, халықтық көзқарастарын,

демократиялық орыс мәдениетінен алған тағылымын

азаматтық қайраткерлік тұлғасын бейнелеуде эпопеяның төртінші

кітабының мәні ерекше. Мұнда да барлық оқиға барынша Абай әр түрлі

халде араласады. Ол бұқара қауымның тілек-мүддесі жағына біржолата

шығады,

ажарлана түседі. Ата ұлы болмай, халық ұлы болуға ақынның Абдрахман,

Мағауия сияқты балалары, Дәрмен секілді достары да бейімделіп, жаңашыл

күштердің қоғамы ұлғая түседі. Семей қаласына кәсіп іздеп келген

жатақтар, кәсіпорын жұмысшылары, қайықшылар, жүк тиеушілер Абайдың

тілектес, ниеттестері болады.

Семейдегі оба ауруының зардабы айтылатын тұста Абайдың дінге

көзқарасы айқын танылады. Шала молдалардың халық қамымен ісі

жоқтығы, өз құлқынын ғана көздейтін, елдің мәдени дамуына тосқауыл

екені нанымды әшкереленген.

«Абай жолының» төртінші кітабындағы ең шырқау, шоқтықты оқиға —

Тобықты мен Көкен елінің жер дауы. Бұл — шығарманың орталық

каһарманы Абайдың, азаматтық, ойшылдық, ха

сынға салған оқиға. Бұрын көбінесе

арасындағы дау-шарды көріп, солармен күрескен Абайдың алдында нағыз

жолайрық тұрады.

алғанын

жақындарына бұра тартпай, зәбір көргендер жағына шығады. Өзі өмір сүріп

отырған ортаның бірі емес, барлық байларына қарсы майдан ашу айрықша

қиын еді. Кектескен байлардан өз басына анық қатер келетінін сезе тұрса да,

ол әділ төреліктен жалтармайды.

Абайдың өмір өткелдерін, әлеуметтік майдандары әр алуан

істерін оның нағыз адамдық ықыластарымен, үміт-арма

сүйінішімен бірлестіре көрсету арқылы суреткер

характер дәрежесіне көтерді, ақын, ойшыл, қоғам қайраткерінің асыл

бейнесін жасады.

Құнанбай және басқа үстем тап өкілдері. Романда Құнанбай бейнесі

өткен ғасырдағы қазақ қоғамына тән күллі ескіліктің қорғаны

көрсетіледі. Ол — бір ауыл басшысы

дәуір қалыптастырған салт-сананың да берік сақшысы, ірі тұлға.

М.Әуезовтің қазақ

кейіпкерлердің нанымды бейнесін жасау болса, Құнанбай осының айқын

мысалы.

ақсүйек қауым адамдарын көбіне бірыңғай қаралап, бірден

жиі орын алатын. Реалистік әдебиеттің сан

меңгерген М. Әуезов бұл мәселеге

шын болмысын жағдай мен ортаға, мінезге сәйкес табиғи түрде ашты.

Құнанбайдың түр-тұлғасы мен мінез қырлары алғашқыда кейде Абай

көзімен, енді бірде авторлық баяндау арқылы беріледі.

келбеті даралана елестейді. Алыс қаладан ауылын

көргендегі Құнанбай қалпы оның салқын ұстамдылығын аңғартады.

«Байтас пен Жұмабай тақай

бірдей жамырай

қысқа ғана амандық сұрады. Тұрған орнынан қозғалған жоқ. Баласын

да шақырмады. Азғантай уақыт Абайға қарап алып:

жетіп қалыпсың-ау! Молда болдың ба? Бойыңдай болып білімің де өсті

ме?

қоймайтын сабырлылығын сездіреді. Осы алғашқы әсерді келесі суреттер

толықтыра түседі.

Ендігі бір орайда Құнанбай атақты ру басыларды жинап алып, сөйлеп

отырған жерінде көрінеді.

шығып алыпты. Жалғыз өзі ұзақ сөйлеп отыр.

Кейде Абайға

Суық

мақсаты — жазықсыз Қодар мен Қамқаны кінәлі етіп көрсетіп, оларды ру

көсемдерінің ризалығымен жазалатып, түптің түбінде Бөкенші-Борсақтың

жерін тартып алу.

Құнанбайдың ру жағынан Қодарға жақынырақ Сүйіндікке қарата

айтқан сөздерінен оның шешімділігі, қатал тегеурінділігі анық танылады.

«Ей, Сүйіндік! Албасты да қабаққа қарай

жоқ басшы болса, ыбылыс, жын иек

жан берейік. Ақтайық. Ақы

менің екі бірдей жа

Беремісің жа

алғыр сөздері, көздеген нысанасына жетпей тынбайтын табанды

қаншама қырғын таластың себепшісі болады. Үстем тап қа

тән жалпы озбырлық. Құнанбайдың жеке басының, ерекшелігімен ұштаса

келіп, нанымды сурет болып шығады.

Өз дәуірінің ел билеушілік айла-амалын толық білетін, сөзге жүйрік,

қарсыластарының шама-шарқын есептеп, дегеніне жетіп үйренген

Құнанбайдың кедей Қодарды шариғат «атымен» айыптап жазалатуы, ол

үкімді елдегі ру атқамінерлердің атынан шығаруы, ақырында талай қоныс,

жайылымдарды тартып алуы оның ерекше қаталдығын айқындайды. Оның

бейнесінен сахарадағы елді емін-еркін билеп-төстеп үйренген үстем тап

өкілдерінің жиынтық, типтік белгілері танылады.

Бірақ соншама қаһарлы көрінген Құнанбайлардың момын елді, әлсіз

руларды бір шыбықпен айдай беретін дәуреніне тосқауыл туатын кезең

жеткені романда өмір оқиғаларының, өзімен-ақ дәлелденеді. Ендігі

жерде қазақтың томаға-тұйық ескі тұрмыс қалпында өзгерістер туа

бастаған. Сол жаңа сананың, жаршысы болып өз баласы Абайдың, шығуы

Құнанбайға жат көрініс де өмір ағысы оған бұрынғы тәртіптердің тозығы

жеткенін сездірмей қоймайды. Ол бұған дейін мәңгі бұзылмастай көрініп

келген, өзінің қасиет тұтқан ұғымдарына басқаша, сын көзімен қарайтын

қауымның шыққанын еріксіз мойындайды. Бірінші кітаптың, соңындағы

Құнанбай мен Абай арасындағы пікір таласынан бұлардың

дүниетанымындағы орасан алшақтық көрінеді. Құнанбайдың

ұстаймын, сүріндіремін-ақ деп таққан міндерінің ескірген түсінік

екенін Абай оңай дәлелдейді.

қойды»,

жоқ, Абай қоштасты да жүріп

Дөң басында ауыр оймен жалғыз отырып қалған Құнанбай қиналған

күйде. Тағы жеңілді. Баладан ғана жеңілген жоқ. Ендігі өліермендігі өшіп

барады. «Әлсіредің, тозарлық, шағыңа жеттің» деп тықсырып келіп, шетке

қағып барады.

Өз баласының аузынан естіген үн

суық сарынның қатал лебі еді.

Құнанбай дүниені алшаң басқан күндеріндегі әдетінен айнығысы

келмесе де, өмір талаптары оны жеңілуге мәжбүр етеді. Ол қартайып,

Мекеге жүруге дайындалып жатқанда жетім баланың ақысын сұрай келген

Дәркембайдың орынды тілегіне қарсы айбар көрсете алмайды.

Құнанбайдың өз баласы Абайдан, немересі Әмірден күдер үзіп, теріс

«бата» берген тұсы әке мен бала арасының әбден суығанын ғана емес, ескі

мен жаңаның бітіспес қайшылыққа жеткенін де аңғартады.

Эпопеяда үстем таптың басқа да өкілдерінің іс-әрекеттері көрсетіледі.

Құнанбайдың замандас, тұрғыластары, талай тартысқан ру басылары да өз

ерекшеліктерімен нанымды елестейді. Олардың тұр-келбетін, бар

болмысын жазушы портреттік мінездемемен-ақ ұтымды сездіреді.

шашы бір реңдес, қара бурыл Сүйіндік Құнанбайға тесіле қарамайды.

Көзін төмендете береді… Бөжей де оншалықты өзге емес. Түсі ақ сұр

келген, қоңыр сақалды, кесек мұрынды. Бөжей

нен сұлу. Бетінде әжімі де аз. Бірақ Абайдың көзін оған көп тартатын бір

нәрсе

отырған кезде Бөжей қыбыр етіп қозғалған жоқ. Көзін де төмен салған

қалпынан бір көтермеді… Құнанбайға бұлардың ішінен көз алмай,

қырындай қарап отырған

қапсағай. Көкшіл түсті үлкен көздері әрі салқын, әрі сыр берместей

сабырлы».

Өзара қанша алысып, арпалысса да бұлар құнанбайшылдық жолдың

адамдары, қарауындағы елді емін-еркін билеп-төстеп келгендер. Түпкі

мүдделері бір бұл шонжарлардың тартыс-таласы жайылым жерге, кең

қонысқа сұқтанудан ғана шығады. Романда өзара қырбай, өш болып

жүрген ру басылардың шынтуайттап келгенде тілектері бір жерден

шығып, тез ымыраласып, татуласып кететіндіктеріне мысал көп. Тәкежанның көп жылқысын Базаралылар кектесіп шауып алуын

құптаған Жігітек байлары артынша-ақ жалт бұрылып, бойын аулақ

салады. Түптеп келгенде таптық мүдделестік тіл ұшында ғана айтылатын

«ағайындықтан» мықты екенін жазушы аса шебер бейнелейді.

Эпопеяда үстем тап өкілдерінің бірнеше буынының іс-әрекеттері

қамтыла баяндалады. Тәкежан, Майбасар, Әзімбайлардың маңайындағы

кедей елге жасаған сан зорлықтары — Құнанбайшылдықтың жаңа

кезеңдегі көріністері. Бейбіт елдің шырқын бұзып, берекесін кетіретін,

халық мұңшысы Абайдың өмірін улайтын, тілінен зәр төктіретін, сарсанға

салатын — осы секілді өр көкірек, надан байлардың қылығы. Олар

Абайдың өжет жақтаушысы болғанына, момындар ақысын алып бергенше,

зулымдықты тайға таңба басқандай әшкерелегеніне кектеседі. Абай

өлеңдерінде сыналатын қоғам бойындағы осы тәрізді сырқаттар романда

айқын сипатталады.

Абайдын болыс, билерді, елді алатайдай бүлдіретін атқамінер

пысықтарды өшпестей етіп таңбалаган өлеңдер жазуы, кемдік көріп

тарығып, қорлықтан торыққандарды жан сала қорғауы, бұзықтардың

қылмыстарын мойнына қойып беруі, жер мен жесір дауында

қылмыстыларды әшкерелеуі, жебір жемқорларды парадан, оңай олжадан

қағуы үстем тап өкілдерінің оған деген өштігін өрнектеді. Абайдың

тамырын терен жайған зұлымдықтарды тыя алмай, тыныштықтан

айрылып, шер жұтатын шақтары жиі кездеседі. Бұл да нағыз өмір

шындығы, өйткені қанша дана, парасатты, көреген болғанымен, Абай

қолында озбырлықты ауыздықтайтын күш жоқ. Сондықтан да оны

сүріндіруді көксеген қасқай күштердің шеңбері барған сайын қалыңдай

түседі.

Эпопеяның өн бойында Абайдың шындық, әділдік үшін арпалысы

желі болып тартылған. Ақынның таланты кемелденіп, шығармалары

халыққа кең тараған сайын, замана дерттері таңбал

қазушы дұшпандары да көбейеді.

сондай жауларының

бірбеттілігі жағынан ол Құнанбайдан кем түспейді. Бір кезде Құнанбай

жазықсыз Қодарды жалған кінәлап өлімге бұйырса, енді Оразбай Абай

сөзін айтып, таратқаны үшін ғана кедей жігіт Сейітті тірідей көмдіруден

шімірікпейді. Жазушының оны:

басқан, байқамай адасқан кісі емес. Ол

берік жалын қылып ұстаған кісі. Оның

сипаттауы — әділ берілген

Абайға деген асқынған өшпенділік Оразбайларды кектендіргені

Соншалық, олар ұлы ақын, азаматты соққыға жығудан тайынбайды.

Адамдық пен жауыздықтың ұзақ, қатал айқасы осындай жат әрекеттерге

жеткізуі таңқаларлық емес. Романдағы үстем тап өкілдерінің сан алуан

ұнамсыз істері қоғамның әлеуметтік қайшылығы мен теңсіздік дүниесінің

кесір, кесапатын танып білуге көмектеседі.

«Абай жолында» еңбекшіл халық өкілдерінің жарқын

Бұлардың іс-әрекетін,

жетекші сарындардың бірі. Қарапайым халықтың қай

таныстыру, мұңы мен сырын сездіру, жүрек түкпіріндегі тілек-талабын айту

мен Базаралы тұлғалары

жатады. Абайдың ха

тілектес, пікір

«Абай жолында» жүйелі көтерілген тақырыптың бірі өнер

адамдарының тағдыры, өнер

мәселесі

сөздеріне, тапқырлығына, батылдығына қатты қызығып

алған Абайдың солардың дәстүрін құрмет тұтып өткен

тарауларында жанды көрініс береді. Кейіннен

үлгілерін оқып, еркін нәрленген кезде Абай

орны мен міндеті туралы түсінігі тереңдей түседі. Ол өзінің

шығармаларында ақын-суреткердің алдына қойылатын биік талаптарды

мүлде жаңаша көтерді. Халықтың мұңын шақпағын, үмітін айтпаған,

шындықты көрсетпе

болашақ өнерлі

жолын құрған жастардың қызықты бейнелері жасалған. Бұл қатарда, Әбіш,

Дәрмен, Мағаш, Кәкітай, Мұхаметжан тұлғалары көзге түседі. Дарынды

ақын Дәрмен Абай дәстүрін дамытып, қатал заманның қайырымсыз

билерін әшкерелейтін, жастардың бас бостандығын мадақ ететін дастан

жазады. Абайдың балалары

талаптанған ақыл

көрінеді. Олар — орыстың демократиялық мәдениетін ұлт тұтқан, халқы-

на қызмет етуді мұрат еткен жастар. Әбіштің де, Мағаштың да әке үмітін

ақтарлықтай жақсы қасиеттері ашылған.

Әбіш бейнесі романның соңғы кітабында көп толысып, нақты

үстінде көрінеді. Әсіресе ол Мәкен мен Дәрменді озбыр күштердің ұлы

тырнағынан айыруға көп күш, айла жұмсайды. Әкенің жақсы тағылымын

санасына сіңірген Әбіш өзі де әділет үшін қандай қиын сайысқа да

тайсалмай шығатынын байқатады. Мәкен қыздың дауы кезінде қорқытпақ

болған Оразбайға ол: «Мен пәле қуғам жоқ. Бірақ пәле тудырам деушімін

алысуға шықтым. Біліп қойыңыз, ардан, аяныштан аттаған жыртқыш

жауыз болса, оған қарсы мен де әкемсіз-ақ шыға аламын. Аянбастан,

өкінбестен алыса білемін» деп жігерлі жауап береді.

ІІІ. Қорытынды

Осы курстық жұмысты қорытындылай келгенде, мен Мұхтар Әуезовтің «Абай жолы» роман-эпопеясы туралы толық мәлімет бердім және де ақынның прозалық ерекшеліктеріне тоқталып, оған мән бере білдім. Жоғарыда айтып кеткендей, мен Мұхтар Әуезовтың ағартушылық, адамгершілік сарыны, туған халқын, Отанын сүйгіш сезімі, қорлыққа, әділетсіздікке төзбеуі, жаман мінез, қылықтар мен әлеуметтік міндерді сынап, сықақ ету дәстүріне, шығармаларына талдау жасаттым.

Қорытып, тұжырымдап айтсам,

«Абай жолы» бүкіл тарихи романшылар алдында тұрған идеялық-көркемдік міндетін шешуде де көрнекті қызмет атқ арды. Абай және оның заманын бейнелеу арқылы жазушы қазақ тарихының белгілі бір кезеңіндегі ілгеріншіл және кертарт па күштердің ара жігін сипаттап, оқиғалар мен қаһармандарды талғап, екшеуде асқан шеберлік көрсетті. Барлық суреттелген құбылыстардың орны мен мәні тарихи принціп тұрғысынан бері ліп отыруы шығарманың тәрбиелік бағасын арттырды. Халықтың азаттыққа, бақытқа деген арманы мен күрестерін алғы кезекке шығарып көрсету, бұрынғы мен бүгінгінің жанды жалғастығын сездіру мәселесінде де «Абай жолы» бүкіл әдебиетке жақсы жаңалықтар қосты.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

        1. Серік Қирабаев «Революция және әдебиет» Алматы «Жазушы»

        2. Нұрқатова А. «М.Әуезов шығармашылығы» 1965 жыл.

        3. Қаратаев М. «Мұхтар Әуезов» 1967 жыл.

        4. Бердібаев Р. «Қазақ тарихи романы».1979 жыл. 3-136 беттер.

        5. Бес ғасыр жырлайды. І том. – Алматы, 1981 жылы.

        6. Бес томдық шығармалар жинағы. І том. – Алматы, 1983 жылы.

        7. / Бейімбет Майлин / / Қаратаев М. Дала жұлдызы , – Алматы, «Ғылым» баспасы, 1982 жылы.

        8. Жұмалиев Қ. Жайсаң жандар. – Алматы, «Жазушы» баспасы, 1969 жылы.

        9. Қаратаев М., Нұртазин Т., Қирабаев С. Қазақ совет әдебиеті. – Алматы, «Мектеп» баспасы, 1968 жылы.

        10. Қазақ поэзиясының Құлагері. / / Қаратаев М. Әдебиет және эстетика. – Алматы, «Жазушы» баспасы, 1970 жылы.

        11. Қирабаев С. Әдебиет және дәуір талабы. – Алматы, «Жазушы» баспасы, 1976 жыл.

        12. Осы жүйрік ақын. / / Дербісалин Ә. Мезгіл және қаламгер. – Алматы, «Ғылым» баспасы, 1968 жыл.

        13. Соғайын сөзімнен бір сұлу сарай. / / Нұрғалиев Р. Арқау. – Алматы, «Жазушы» баспасы, 1991 жыл.